بحران آلودگی نوری در شهرهای ایران

در حالی که آلودگی نوری به اندازه آلودگی هوا شهرها را با بحران مواجه می کند اما بسیاری از شهروندان اطلاعی از این نوع آلودگی و خطرات ناشی از آن ندارند.

واقعیت این است در شهری که آلودگی نوری در آن شیوع دارد، کارکرد های شهری به خوبی صورت نمی گیرد. چنین شهرهایی امنیت و ایمنی زیادی ندارند و به همان نسبت با کاهش زیبایی بصری روبرو هستند. این در حالی است که نور در شهر سازی های ما مغفول مانده و شاید اگر اغراق نباشد توجه به این نکته در شهرها تنها در حد ۱۰ تا ۱۵ درصد است. درباره این موضوع با اسماعیل صالحی، عضو هیئت علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران و دکترای محیط زیست به گفت‌وگو پرداختیم. او درباره آلودگی نوری که ابر شهر های امروزی از آن رنج می برند توضیح داد و کمی نیز از تاثیر رفع این نوع آلودگی در ایجاد حس امنیت و ایمنی، حفظ گونه های جانوری و کاهش بزه در شهر های بزرگ گفت.

آلودگی آن هم از نوع نوری چه معنایی دارد؟
آلودگی نوری برای مردم چندان شناخته شده نیست در حالی که همسنگ سایر آلودگی ها باید به آن توجه کرد. در تعریفی بسیار ساده می توان این نوع از آلودگی را به حالتی تشبیه کرد که شما در حال استراحت هستید اما در اتاق نور وجود دارد. این شرایط آسایش شما را با مشکل مواجه می کند. تعریف آلودگی نوری شامل هر نوع نور کم یا زیاد است که متناسب با نیاز انسان نباشد.

پس این نوع از آلودگی ویژه کلانشهرها است؟
بله، این نوع آلودگی بیشتر در محیط های شهری وجود دارد. نور در فضاهای شهری باید به طور کامل تعریف شده باشد. همانطور که در فضای استراحت یا کار و مطالعه باید نور مناسب وجود داشته باشد. در بخش هایی از شهر ما به نور زیاد نیازی نداریم و برعکس، زیرا هر دو می تواند مشکل ساز باشد.

با این اوصاف معیار سنجش نور در شهرها چیست؟
معیار اندازه گیری نور با واحدی به نام لوکس (LUX) سنجیده می شود. لوکس مقیاسی است برای سنجش شدت نوری که به وسیله چشم انسان درک می‌شود. گفته می شود در فضاهای عمومی شهری باید نوری وجود داشته باشد که فرد از فاصله ۲۵ متری بتواند صورت افراد عابر پیاده را ببینید. متاسفانه آلودگی نوری در شهر های ما شایع است و برداشت شخصی بنده این است که شهر های ما تا ۷۰ درصد دچار آلودگی نوری هستند، در این میان تهران وضعیت بدتری دارد. البته ناگفته نماند در چند سال اخیر اقدامات زیادی در توسعه تجهیزات نوری و تعریف تیرهای برق، همچنین نصب تیرهای جدید انجام شده است، اما شاید بهترین حالت در شهر های استفاده از ترکیبی از پایه های کوتاه و بلند برای تیرهای چراغ برق است که تعادل ایجاد شود.

با توجه به توضیحاتی که دادید، این سئوال مطرح می شود که آلودگی نوری چه خطراتی را در محیط های شهری ایجاد می کند؟
در نظر بگیرید در صورتی که در خیابان ها طراحی نور رعایت نشده باشد، می تواند برای دید رانندگان در شب خطرآفرین باشد و منجر به تصادف شود. علاوه بر این اگر جانمایی تیرهای برق مناسب نباشد، به عنوان نمونه تیرهای چراغ برق آنقدر بلند بوده که ارتفاع آن بیش از درختان خیابان باشد در زیر درخت ها جزیره های تاریکی شکل می گیرد. این جزیره ها بستر مناسبی برای جرم و بزه در شهر ها است. تصور کنید اگر این جزیره های تاریکی در بوستان ها و بخش های پوشیده تر در شهر باشد، با نبود نظارت اجتماعی این وضعیت تشدید خواهد شد، در این شرایط شهروندان به ویژه بانوان و کودکان در صورت عبور از چنین مناطقی احساس نا امنی خواهند داشت.

نا امنی را می توان با نبود امنیت در شهر برای این قشر یکی دانست؟
ایمنی با امنیت متفاوت است. ایمنی می تواند شامل آلودگی نور زیاد برای رانندگان باشد که چشم آنها را اذیت می کند، یا اینکه در مواردی نور مزاحم دیده شدن تابلوهای هشدار دهنده می شود. مسولان راهنمایی رانندگی معتقدند دلیل تعداد زیادی از تصادفات آلودگی نوری است. بنابراین ایمنی و امنیت در شب متغیری است که این امر به وجود نور مناسب بستگی دارد.

جدای از بحث مشکلاتی که با نبود نور مناسب ایجاد می شود، این شرایط بستر ساز وقوع چه اتفاقات دیگری در شهر ها می تواند باشد؟
نور در زندگی شهری اهداف دیگری نیز دارد، به عنوان مثال در اطلاع رسانی و ارسال پیام های مختلف به مردم موثر است. برای توضیح این مطلب ۲ نوع آلودگی نمادی و آلودگی دیداری را باید شرح داد که این موارد نیز در ارتباط با آلودگی نوری هستند، به عبارتی آلودگی نوری می تواند آنها را تشدید کند. در مورد آلودگی نمادی باید گفت که شهر دارای انبوهی از نمادها است. به طور نمونه نمادهایی که پیچ های خطرناک یا محل عبور کودکان را اطلاع می دهد. این نمادها به طور کلی جنبه اطلاع رسانی دارد و پیغامی را به شهروندان ارائه می دهد بنابراین این وسایل برای این که بتواند کارکرد خود را داشته باشند نیازمند نور مناسب در شب است.

مفهوم آلودگی دیداری چیست؟
آلودگی دیداری حالتی است که اغتشاش بصری در شهر وجود دارد و در نتیجه شهر به نظر زشت می رسد، زیرا بین جداره ها و نمادها و ساختمان های شهری هماهنگی وجود ندارد و در واقع شهر منظر بد ترکیبی دارد. برعکس در شهرهای زیبا هماهنگی را در تمامی اجزا و در کل منظر شهر می بینیم. این آلودگی بصری بر روح و روان افراد، آرامش آنها، قدرت تصمیم گیری شان و میزان خشونت موجود در افراد اثرگذار است. حال در شهر های زیبا با نور و تناسب آن جنبه های زیبا و یادمانی شهر را نورپردازی می کنند. برعکس بخش هایی از شهر که خواهان کمتر دیده شدن یا دیده نشدن آنها هستند را در تاریکی قرار می دهند. در این فرآیند است که می بینیم برخی از شهر ها شب های بسیار زیبایی دارند. حال در حالتی که نور هدفمند ایجاد نشده باشد و بدون توجه به جنبه زیبایی شناسانه در شهر توزیع شود (از آنجا که کل یک شهر به صورت مطلق زیبا نیست) بخش هایی از شهر را که ناخوشایند است با حضور نور به مردم تاکید می کنیم تا مردم این بخش ها را ببینید. این در حالی است که شهرهای ما باید طرح جامع روشنایی داشته باشند، اما شهرهای ایران فاقد این طرح است.

طرح جامع روشنایی؟
طرح جامع روشنایی طرحی است که کاربردها و انتظارات و اهداف و نیازهای ما را در رابطه با نور عنوان می کند. اینکه نور در چه مواقعی ایمنی و امنیت و در چه جاهایی زیبایی را ایجاد می کند؟ همه این موارد در قالب طرح روشنایی شهر ها تنظیم می شود.

از این موارد که بگذریم, آیا آلودگی نوری در شهر ها می تواند بر گونه های جانوری موجود نیز اثرگذار باشد؟
شهرهایی که آلودگی هوا دارند دیگر پرستوها را نمی بینند، زیرا تعداد پرستوهای هر شهر ارتباط مستقیم با آلودگی هوا در آن شهر دارد، همانطور که تعداد ماهی های غزل آلا با میزان آلودگی آب مرتبط است، اما متاسفانه درباره آلودگی نور چنین متغیری اثرگذاری را حداقل بنده اطلاع ندارم. با این وجود به طور قطع می توان گفت این امکان وجود دارد که آلودگی نوری بر حیات جانوری و مهاجرت پرندگان اثرگذار باشد. یک مثال ساده از تاثیر نور بر پرندگان می تواند استفاده از نور برای تنظیم خواب و خوراک پرندگان در مرغداری ها باشد، بنابراین در محیط زیست طبیعی نیز چنین متغیری اثرگذار است.

پس بحث نور با شرایط زندگی در ابر شهرها ارتباط مستقیم دارد؟
درست است، بحث نور با ابر شهرها ارتباط مستقیم دارد زمانی که شما از فضا تصاویر ماهواره ای از زمین را رصد می کنید، نقاط پر نوری را بر کره زمین مشاهده خواهید کرد، این نقاط همان نقاط متراکم شهری است که به طور قطع بر تنوع زیستی در شهر ها اثرگذار است.

در این میان وظایف دستگاه های متولی چیست؟
همواره اختلافی بین شهرداری و وزارت نیرو وجود دارد در جانمایی تیرهای برق و روشنایی. برخی اوقات نیز دیده می شود که هر زمان که قصد صرفه جویی در میان است چراغ بوستان ها و معابر را خاموش می کنند که این امر می تواند در شهر ایجا ناامنی کند. فراموش نکنید در شهری که دچار آلودگی نوری است کارکرد های شهری به خوبی صورت نمی گیرد، اطلاع رسانی به خوبی انجام نمی شود، امنیت و ایمنی خوبی ندارد و به همان نسبت با کاهش زیبایی بصری روبرو است. نور در شهر سازی ما مغفول مانده و شاید اگر اغراق نکنم این توجه تنها در حد ۱۰ تا ۱۵ درصد موارد مشاهده می شود. در شهری همانند تهران همه به آلودگی هوا توجه می کنند اما راه حلی نیز برای آن نمی بایدند این در حالی است که شهر های بزرگ ما آلودگی چون نور را دارند که نباید نادیده گرفته شود.

گفت و گو: لیلا موسوی نسب
منبع: خبرگزاری میزان